Азат Башҡортостан — Ни өсөн Мәскәү башҡорттарҙы эҙәрләй?

Контекст

Рәсәй — Европалағы һуңғы колониаль империя

Автономияны тарҡатыу

Мәскәү ысын федерализмды юҡҡа сығарҙы, ерле республикаларҙа халыҡ һайлаған етәкселәр урынына Кремль ҡуйған кешеләрҙе ултыртты.

Мәжбүри ассимиляция

Ерле халыҡтарҙың телдәре, мәҙәни учреждениелары һәм мәғариф системаһы эҙмә-эҙлекле рәүештә баҫыла, сикләнә һәм юҡ ителә.

Милли хәрәкәттәрҙе баҫтырыу

Активистар, уҡытыусылар, журналистар һәм йәмәғәт эшмәкәрҙәре яһалма ғәйептәргә, ғазаплауға һәм оҙайлы төрмәгә дусар ителә.

Массакүләм мобилизация һәм файҙаланыу

Милли төбәктәрҙе һуғыш өсөн кеше көсө, сеймал һәм арзан хеҙмәт сығанағы итеп башҡаларға ҡарағанда күберәк файҙаланалар.

Рәсәйҙә 190-дан ашыу халыҡ йәшәй, шуларҙың 21-е Федерация составында үҙ милли республикаларына эйә. Рәсәй ҡануниәтенә ярашлы, милли республикаларҙың күбеһе үҙ идара органдары һәм киң автономияһы булған дәүләттәр тип иҫәпләнә. Әммә ысынбарлыҡта Рәсәй был милли автономияларҙы үҙенә хәүеф тип ҡабул итә. Шуға күрә иң ҡырыҫ репрессиялар Мәскәүҙә йәки Санкт-Петербургта түгел, ә тап милли автономиялы төбәктәрҙә бара. Мәскәү федерализмды емерә, халыҡтарҙың милли йөҙөн юя һәм барыһын да урыҫҡа әйләндерергә тырыша.

Советтар Союзы тарҡалғандан һуң Рәсәйҙең яңы етәкселеге, Борис Ельцин башлығында, халыҡтарға «күпме күтәрә алаһығыҙ — шул тиклем суверенитет» тип вәғәҙә бирҙе. 1990-сы йылдарҙа Башҡортостан менән Татарстан ысын вәкәләттәр алды: үҙ конституциялары, дәүләт теле статусы һәм эске сәйәсәттә киң автономияға эйә булды. Татарстан хатта үҙ ир-егеттәрен бойондороҡһоҙлоҡ иғлан иткән Чечен Республикаһы Ичкерияға ҡаршы һуғышҡа ебәреүҙән баш тартты. Күптәр өсөн был вәғәҙәләр федерация эсендә тигеҙ һәм ғәҙел йәшәүгә өмөт уятты. Әммә бер нисә йылдан һуң Мәскәү республикалар яулап алған хоҡуҡтарҙы эҙмә-эҙлекле рәүештә тартып ала башланы.

Владимир Путин идара иткән осорҙа ерле халыҡтарҙың сәйәси һәм мәҙәни хоҡуҡтарының күбеһе тиерлек тартып алынды:

1999

Премьер-министр Владимир Путин терроризмға ҡаршы һуғыш иғлан итте. Мәскәүҙә, Буйнаҡта һәм Волгодонскиҙа торлаҡ йорттарҙа шартлауҙар булды. Кеше хоҡуҡтарын яҡлаусылар был һөжүмдәрҙе Федераль именлек хеҙмәте ойоштороуҙа ғәйепләне.

1999–2009

Икенсе Чечен һуғышы.

2001

Милли сәйәси партиялар тыйылды.

2000–2014

Милли республикаларҙың суверенитеты сикләнде.

2007–2018

2007 йылда федераль ҡанун мәғарифтең милли-төбәк компонентын бик юҡҡа сығарҙы. 2018 йылға тиклем милли телдәр мәктәп системаһынан тулыһынса ҡыҫырыҡлап сығарылды.

2020

Рәсәй Федерацияһы Конституцияһында урыҫ теленә «дәүләтте ҡороусы халыҡ теле» тигән айырым статус бирелде.

2022–2023

Украинаға ҡаршы һуғышҡа ерле халыҡтарҙы һәм милли республикалар халҡын башҡаларға ҡарағанда күберәк мобилизацияланылар.

2020–2025

Милли хәрәкәттәрҙең активистарын һәм лидерҙарын массакүләм ҡулға алыуҙар башланды.

Мираҫ

Башҡорттар — Көньяҡ Уралдың төрки халҡы

Башҡорттар — Көньяҡ Урал һәм Иҙел буйында йәшәгән, ислам динен (сөнни йүнәлеше) тотоусы ерле төрки халыҡ. Рәсәйҙә уларҙың һаны 1,5 миллиондан ашыу, һәм был башҡорттарҙы илдәге иң ҙур ерле халыҡтарҙың береһенә әйләндерә. Улар оҫта һыбайлылар һәм умартасылар булараҡ билдәле, бай фольклор мираҫын, «Урал батыр» эпосын һәм боронғо йолаларҙы һаҡлап килгән халыҡ. Башҡорттарҙың тарихи Ватаны — Башҡортостан — Иҙел менән Урал араһында, Европа менән Азия киҫешкән ерҙә урынлашҡан. Рәсәй колонизацияһы осоронда башҡорттар күп тапҡыр Мәскәү власына ҡаршы ҡораллы күтәрелештәр күтәрҙе. Был хәрәкәттәрҙең етәкселәре халыҡ хәтерендә милли батырҙар булып ҡалды, азатлыҡҡа ынтылыш һәм ҡаршылыҡ рухын кәүҙәләндерҙе.

Салауат Юлаев

1754–1800

Башҡорттарҙы Рәсәй империяһына ҡаршы көрәшкә күтәргән легендар шағир һәм яугир. Уның исеме колониаль баҫымға ҡаршы көрәш символына әйләнде.

Әхмәтзәки Вәлиди Тоған

1890–1970

Башҡорт автономияһын ойоштороусы, Башҡорт армияһы командиры. Ул Аҡтарға ла, Ҡыҙылдарға ла ҡаршы көрәште.

Улар яҡлаған ер

Халыҡтан нимә тартып алына

Бөгөн башҡорттарҙың ерлә тарихи бәйләнеше хәүеф аҫтында. Түбәндә нимәнең куркыныс аҫтына инеүе аңлатыла — халыҡтан тартып алынып торған традициялар, ресурстар, тормош рәүеше — һәм уларҙы яҡларға, хәтта ябылыу бәҙәленә лә, нигә мәжбүр булалар.

Изге ландшафт

Урал тауҙары

Ер шарындағы иң боронғо тау тезмәләренең береһе. Башҡорттар өсөн был тик географик мәғлүмәт кенә түгел — был «Урал-батыр» милли эпосының хәрәкәт урыны, бабаларҙың ята торған урыны, бөтөн регионды туйҙырған йылғаларҙың башланғысы.

Аҡ таш ҡаҙыу өсөн тауҙы юҡ иткәндә, тик тәбиғәт кенә юғалмай. Тулы бер халыҡтың тарихы ла, иҫтәлеге лә юғала.

Борон заманғы кәсеп

Уралдың ялан балы

Башҡорттар быуатлар буйы бортла умартасылыҡ менән шөғөлләнгән — боронғо йылғаслы урмандарындағы ялан ояларынан бал йыйғандар. Был традиция күп дәүләттәрҙән дә борон барлыҡҡа килгән һәм ЮНЕСКО тарафынан танылған.

Урмандар кыҫарылған, ер промышленность ҡулына күскән һайын, ояҙар ҙа уларҙы оҙатып юғала.

Тормош рәүеше

Дала атлылары

Башҡорт аты — бәләкәй, сыҙамлы, ҡыш ҡырыҫлығына яраҡлаштырылған — уны үҫтергән халыҡтан айырылғыһыҙ. Атта йөрөү бөтөн мәҙәниәтте үтеп китә: көндәлек хеҙмәттән алып, быуатлар буйы колониаль армияларға ҡаршы торған атлы хуяҙарҙың иҫтәлегенә тиклем.

Утлыҡтарҙы юҡҡа сығарһаң, был бәйләнеш тиклем үлә.

Иректең символы

Тирмә

Күсмелектең күсерелгес торамы — уны бөгөн дә бәйрәмдәрҙә ла, халыҡ йыйылыштарында ла тиктерәләр.

Сабантуйҙарҙа ла, халыҡ йыйылыштарында ла тирмә ҡуйыла — башҡорттарҙың үҙ тормош рәүеше, үҙ йорто, үҙ ихтыяры булыуын иҫкәртеп тороу өсөн.

Халыҡ тауышы

Ҡурай

Тик Уралда ғына үҫкән ялан ҡурай үҫемлегенең ынйыһынан яһалған флейта. Ҡурай Башҡортостан гербында ла, байрағында ла бар, быуатлар буйы башҡорт йырҙарын ла, ырымдарын да оҙатып килгән.

Уның тауышын берниә менән дә буташтырыу мөмкин түгел — оҙон, асыҡ, ирекле. Башҡорттар өсөн ҡурай — тик инструмент кенә түгел, ирен менән белдерелмәгәнде аңлатыуҙың юлы.

Урланған байлыҡ

Нефть, алтын, баҡыр

Башҡортостан тупраҡ аҫтылары нефткә, алтынға, баҡырға, сирәк металдарға бай. Бер быуаттан артыҡ инде был байлыҡ тышҡылар тарафынан ҡаҙылып алына — тәүҙән Империя, унан Совет планлаштырыусылары, хәҙер иһе федераль корпорациялар.

Урындыларға ағыулы йылғалар, ҡалдыҡлы тупраҡ, ышыҡланған ер ҡала — элек уларҙың утлыҡтары ла, болондары ла булған.

Ҡаршылыҡтың тамырҙары

Баймаҡҡа нимә алып килде

2024 йылдың ғинуарында Баймаҡта булған ваҡиғалар ҡинәт ялҡынланыу түгел. Уларҙың артында башҡорт ерҙәрен систематик таларҙың дистә йылдары ята.

Зауралда — Башҡортостандың алтынға, баҡырға, башҡа минералдарға бай районында — Мәскәүҙең яҡлауы менән промышленность ширкәттәре йылдар буйы халыҡтан утлыҡтарын ала килде. Ул утлыҡтарҙа мал йайлатҡандар, ҡыш өсөн бесән сапҡандар. Ерҙәр береһе артынан икенсеһе тау ҡаҙыу предприятиеларына тапшырылды. Уларҙан ағыулы йылғалар, зарарланған тупраҡ, тормош сараларынан мәхрүм ителгән общиналар ҡалды.

Кешеләр быға оҙаҡ сыҙаны. Ләкин ризаһыҙлыҡ күберәйҙе.

2020

Ҡуштау өсөн алыш

Бурылыш ваҡыты сода ширкәте Ҡуштау — изге тәбиғи ядкарны — аҡ таш ҡаҙыу маҡсатында юҡ итергә тырышҡанда килде. Меңдәрсә башҡорт тауҙа лагерь ҡороп, китергә баш тартты. Был региондың хәҙерге тарихындағы иң ҙур экологик протесты булды.

Халыҡ еңде. Ҡуштау аман ҡалды.

2020–2023

Диалог урынына аптырашыу

Власть кешеләрҙе тыңлау урынына аптырашыуҙы һайланы. Экологик ла, милли ла активистарҙы береһе артынан икенсеһен эҙәрлекләй башланылар. «Башҡорт» хәрәкәте экстремистик ойошма тип танылды. Ойоштороусылар тыңланылды, ҡурҡытылды, ҡулға алынды.

Сигнал асыҡ ине: үҙ ерегеҙҙе яҡлаһағыҙ — нәтижәләре буласаҡ.

2023 йылдың октябре

Фаил Алсыновтың эше

Фаил Алсынов — Ҡуштауҙы яҡлаусыларҙың иң билдәлеһе, башҡорт хоҡуҡтары өсөн тауыш — башҡорт телендә генә яңғыраған сығыш өсөн «нәфрәт уятыу» ғәйебе менән ғәйепләнде.

Эш сәйәси ҡисаслау тип ҡаралды — Мәскәүҙең Ҡуштауҙа кисергән хурлығы өсөн.

2024 йылдың 17 ғинуары

Баймаҡ

Суд Алсыновты дүрт йылға колонияға хөкөм иткәс, Баймаҡтағы меңдәрсә кеше суд бинаһы янында йыйылды. Улар үҙ исемдәренән һөйләгән кешене яҡлап ҡына басып торҙо. Был ҡанунға ла, Конституцияға ла ҡаршы килмәй.

Власть күҙ йәшәткес газ, резин таяҡтар, массакүләм ҡулға алыуҙар менән яуап бирҙе. Арттан барғандары — уголовный эштәр, ҡыйнаулар, тотҡондарҙың үлеме — Баймаҡ эше тип атала башланы.

Баймаҡ эше

Протест өсөн бөтөн бер ҡала язаға тарттырылғанда

Башҡорттар үҙенең ҡыҙыу холҡо һәм тыуған ерен яҡларға әҙер булыуы менән билдәле. Һуңғы йылдарҙа Рәсәйҙә иң ҙур яңғыраш тыуҙырған протестар тап ошонда үтте — Ҡуштау тауын һаҡлау хәрәкәтенән алып Баймаҡтағы киң күләмле халыҡ сығыштарына тиклем.

Баймаҡ эше

2024 йылдың 17 ғинуары — Баймаҡ

Меңләгән кеше Фаил Алсыновты яҡлап тыныс халда йыйылды. Власть күҙ йәшәткес газ, таяҡтар һәм ҡулға алыуҙар менән яуап бирҙе.

Халыҡ тауышы — өнһөҙ ҡалдырылған

Фаил Алсынов

Танылған йәмәғәт эшмәкәре башҡорт телен һәм башҡорт ерҙәрен яҡларға саҡырғаны өсөн «экстремизм» тигән ғәйеп менән 4 йылға иркенән мәхрүм ителде.

«Беҙҙең халыҡ хөрмәт һәм намыҫ менән йәшәргә лайыҡ.»

Уҡытыусы төрмәлә

Әлфинур Рәхмәтуллина

Башҡорт теле уҡытыусыһы 60 йәшлек юбилейын тәфтиш изоляторында ҡаршы алды. 15 йылға тиклем иркенән мәхрүм итеү янай.

Шиғырҙары өсөн эҙәрлекләнгән шағир

Әхмәт Яҡупов

62 йәшлек ауыл шағиры аслыҡ иғлан иткәндән һуң карцер камераһынан шиғырҙар яҙа.

Ҡулға алыу ваҡытында һәләк булған

Рифат Дәүләтов

Бер нисә сәғәт буйы туҡмалғандан һуң полиция ҡулында йән бирҙе. Ул хатта Баймаҡ ваҡиғаларында ҡатнашмаған да.

Әсә менән ул бергә төрмәгә ябылған

Үҙәнбаевтар ғаиләһе

Сәниә менән улы Дәнис 5,5 һәм 4,5 йылға иркенән мәхрүм ителде — теләктәшлек белдергәндәре өсөн генә.

Баймаҡтан тыш

Халыҡ хоҡуҡтары өсөн көрәш — хөкөмгә әйләнде

Башҡорт активистарына ҡаршы репрессиялар Баймаҡ эше менән генә сикләнмәй. Халыҡ хоҡуҡтарын асыҡ яҡлап сығыш яһаған һәм властьтың башбаштаҡлығына ҡаршы торған кешеләргә енәйәт статьялары буйынса ғәйептәр тағалар.

Өсөнсө срок — ҡараштары өсөн

Айрат Дилмөхәмәтов

Халыҡ хоҡуҡтары өсөн көрәш — хөкөмгә әйләнде.

Һуғыш тотҡоно, ҡорбан түгел

Рамиля Сәитова

Активист һәм кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы.

Ағаһы өсөн «тотҡон»

Рөстәм Фараритдинов

Ағаһының эшмәкәрлеге өсөн язаға тарттырылған.

Умыртҡа йылғыһы имгәненсәгә тиклем кыйналған

Дим Дәүләткилдин

«Мин үҙем теркәп алыуға барҙым — ни бары һөйләшергә. Умыртҡа йылғыһы имгәнеүе менән дауаханаға эләктем. Миңә 5,5 йыл бирелде.»

Милли республикаларҙан, шул иҫәптән Башҡортостандан булған сәйәси тотҡондар, Көнбайыш илдәре һәм халыҡ-ара ойошмалар яҡлаған билдәле рус диссиденттарының күләгәһендә ҡала. Башҡорт милли хәрәкәте үҙен Кремлдең репрессив машинаһына ғына түгел, ә рус либераль оппозицияһына ла ҡаршы торған хәлдә тапты. Һуңғыһы, бер яҡтан, ирек һәм хоҡуҡтар тураһында һөйләй, әммә икенсе яҡтан башҡорттарға үҙ дәүләтселегенә хоҡуҡты танымай һәм Мәскәү алып барған мәжбүри ассимиляция сәйәсәте, халыҡтарҙы юҡҡа сығарыу тураһында тын ҡала.

Хәрәкәткә ҡушылығыҙ

Һеҙҙең ҡултамға
ғүмерҙәрҙе һаҡлап ҡала ала

Петицияға ҡул ҡуйығыҙ

Халыҡ-ара баҫым эшләй

Меңләгән кеше үҙ һүҙен әйткәндә, хөкүмәттәр ҙә, кеше хоҡуҡтарын яҡлаусы ойошмалар ҙа иғтибар итергә мәжбүр була.

Күренеүлек сәйәси тотҡондарҙы һаҡлай

Исемдәр донъя кимәлендә билдәле булғанда, ғазаплау һәм яман мөғәмәлә кәмей.

Колониаль көс ҡулланыуға ҡаршы тора

Теләктәшлек ерле халыҡтарҙың дәүләт репрессияһына ҡаршы яңғыҙ түгеллеген күрһәтә.

Өмөт бирә

Тотҡондарҙың ғаиләләре донъяның улар тураһында ҡайғыртыуын белә.

Күргәҙмә тураһында

Был — хәҙерге Рәсәйҙә башҡорт халҡына ҡарата эҙәрлекләүҙәр хаҡында мәғлүмәт таратыу маҡсатында ойошторолған күсмә урам күргәҙмәһе. Ул сәйәси тотҡондарҙың ысын тарихтарын Европаның төрлө ҡалаларындағы йәмәғәт киңлектәренә сығара. Маҡсат ябай: колониаль көс ҡулланыуҙың кеше яҙмыштарына төшкән ауыр эҙен күрһәтеү һәм халыҡ-ара теләктәшлеккә саҡырыу.

Күргәҙмә сит илдәге Башҡорт милли хәрәкәте комитеты тарафынан Азат халыҡтар лигаһы ярҙамы менән булдырылды.

Башҡорт милли хәрәкәте Азат халыҡтар лигаһы Башҡорт хоҡуҡтары

Ни өсөн Мәскәүбашҡорттарҙы эҙәрлекләй?